BiologiyaTəkamül

Təkamülləşən kimdir? Fərdlərmi, populyasiyalarmı?

Bir çox insan təkamül nəzəriyyəsi əleyhinə iddialı danışmasına baxmayaraq bu anlayışa dair ən kiçik bir anlayışı yoxdur ya da sahib olduğu fikirlər elmi qaynaqlardan deyil, bəzi elm düşmənlərinin irəli sürdüyü məlumatlardan ibarət olmaqdadır. Fərqli tibb fakültələrindən eyni psixoloji diaqnozu almış biri dünya səviyyəsində 2000-dən çox universitetdə, yüz minlərlə alimin ömürlərini həsr edərək etdikləri işləri heçə saymaqdadır. Və maraqlıdır ki, bunun arxasından gedən insanlar özlərini nə hesab edirlər ki, elmin və həqiqi elm insanlarının söylədikləri və yazdıqları yerinə Stiven Cey Qould kimi bir çox böyük bir təkamül bioloqu belə öldükdən sonra (hətta həyatda olub təkamül biologiyası üzrə işini davam etdiənlərin də) yazılarını təhrif edərək bir növ “təkamül əleyhdarı” kimi göstərən bir manipulyatorun sözləri və dayaqsız, heç bir elmi dəyəri olmayan və qəbul edilməyən qaralamalarıyla elm dünyasına meydan oxuyurlar?
Əslində hazırladığımız  foto bütün mövzunu yekunlaşdırr, əvvəlcə ona nəzər yetirməniz lazımdır.
Bu şəkildə də göründüyü kimi təkamül son dərəcə yavaş irəliləyən bir prosesdir və təkamülləşən canlılar tək-tək fərdlər deyil, bütün populyasiyalardır. Yəni şəkildəki hər bir hərfi özündən bir sonra gələnin valideynləri, özündən bir əvvəl gələnin isə balası olaraq düşünə bilərsiniz. Şəkildəki yazı bir fərdin tək, fərdi ömürünü modelləşdirir! Tam tərsinə bu şəkil bir növün çox uzun illər içərisindəki nəsillərini modelləşdirir. Buna görə hər bir hərf atlanıldığında, bir nəsil keçilir, yəni yeni balalar doğulmuş, yeni bir fərd meydana gəlmişdir. Əslində bu yazıda modelləşməyən vəziyyət müxtəliflik və seçimdir. Bu yazıdakı alleqorik dəyişmə yalnız müvəffəqiyyətli olanların göz önünə alınmasından ibarətdir. Əslində hər bir valideyn yəni hərf özündən sonra gələn bir “hərf birliyini” (bala fərdləri) yaradır və bu hərflərin (balaların) genetik quruluşlarına görə hər birinin fərqli bir uyğunlaşma müvəffəqiyyəti tapılacaq. Bu balalardan yalnız bəziləri olduğu mühitdə həyatda qala biləcək qədər müvəffəqiyyətli ola biləcəklər. Yəni burada görülən hərflər yalnız bu “yeni doğulan” hərflər toplumundan olduqları mühitə ən yaxşı adaptasiya olub da həyatda qala bilənləri təmsil edir. Digər hərflər (bir hərf bir nəsili təmsil edirsə, eyni nəsilə aid digər fərdlər) bu bənzətmədə yer almayıb. Beləcə, bu şəkildə, doğulan hər hərf toplusundan yalnız müəyyən bir genetik kombinasiyaya sahib olanların həyatda qalması nəticəsində nəsillər içərisində müəyyən istiqamətlərdə növ içi dəyişmələr olur. Bu nəsillər içərisində olan dəyişmələrə Təkamül deyirik.

Bu, həqiqətən başa düşülməsi lazım olan ən əhəmiyyətli nöqtələrdən biridir. Heç bir zaman, fərdi olaraq bir primat (ya da günümüzün müasir insanı əvvəlindəki hər hansı bir növ), birdən-birə, olduğu kimi insana çevrilməmişdir. Heç bir zaman tək bir qurbağa təkamül keçirib başqa bir canlıya çevrilməyəcək. Təkamül tək-tək fərdlərin bəzi xüsusiyyətləri baxımından təbii seçmə (və digər seçim mexanizmləri) ilə zamanla çıxdaş edilmələri nəticəsində, ümumiyyətlə populyasiyaların müəyyən və ümumiyyətlə əvvəldən təyin edilə bilinməyən istiqamətlərə doğru dəyişmələridir. Çünki bir fərd müəyyən bir genetik materiala sahib olaraq, ana və atasından fərqli bir fərd olaraq doğulur. Növ olaraq eyni növdür; ancaq xüsusiyyətləri baxımından fərqlilik göstərir. Bu fərqli və özünə xas xüsusiyyətlər təbiət qarşısında imtahan ediləcək və müvəffəqiyyətli olsa, özü də törəyə biləcək. Beləcə özündəki genetik vəsaiti balalarına köçürəcək. Ancaq əgər özündəki genetik kombinasiya nəticəsində əldə etdiyi xüsusiyyətləri, o anda olduğu mühitdəki həyatda qalma və törəmə müvəffəqiyyətinə mənfi təsir edəcəksə, genlərini gələcək nəsillərə köçürə bilməyəcək və çıxdaş olunacaq. Beləcə yalnız müəyyən bir mühitə ən uyğun olan genlərin köçürülməsi, əlverişsizliyə səbəb olan genlərin çıxdaş edilməsiylə, davamlı bir dövrün, təcrübə, inkişaf olmaqdadır. Ətraf dəyişdikcə (demək olar ki, hər an dəyişməkdədir), nəsillərin müvəffəqiyyət nisbətləri davamlı olaraq dəyişməkdədir. Bu zəncirin minlərlə nəsil davamı nəticəsində canlılar populyasiyalar olaraq addım-addım dəyişərlər. Əsla tək bir fərd, təkamülləşməz.

Biz bir neçə aktual növləşmə nümunəsini burada sizlərlə paylaşmaq istəyirik. Gələcək zamanlarda siyahını genişlətməmiz mümkündür. Başlayaq:
1) 1958 ilə 1963 illəri arasında Drosphila paulistorum adlı bir növə aid iki populyasiya, süni seçmə təsiri altında o qədər fərqliləşdilər iki, bu illər arasında iki növə ayrılaraq əvvəl tamamilə məhsuldar balalar verərkən, sonsuz hibridlər balalmağa başladılar və əvvəl eyni növdən olmalarına baxmayaraq bir-birlərinə olan cinsi uyğunluqları azalmağa başladı. Bu, Nature jurnalının 1971-ci ildəki bir sayında məşhur Nəzəri Təkamülçü Bioloq Theodius Dobzhansky və Pavlovsky tərəfindən nəşr olundu (23:289-292).

2) 1967-ci ildə Evolution jurnalında (21:713-719) Doskuin tərəfindən yazılan bir məqaləyə görə Epilobium angustifolium  olaraq bilinən bir bitki növü xrmosomal cütlənmənin qorunması vəziyyəti nəticəsində (polyploidy) atalarıyla artıq cütləşə bilməyən yeni bir növ meydana gətirdi.

3) Stanleyin 1979-cu ildə Macroevolution: Pattern and Process adlı kitabının 41. səhifəsində açıqladığı üzrə Faroe Adalarına xas bir ev siçanı növü daha əvvəl olmamasına baxmayaraq  Avropalılar tərəfindən aparılan adi ev siçanından 250 ildən qısa bir müddətdə təkamülləşdi və morfoloji olaraq ciddi fərqliləşmələr yanında cinsi istəksizlik və məcbur etmə zamanı isə qarşı ata növlə cütləşməmə vəziyyəti müşahidə edildi.

4) Məşhur Təkamülçü Bioloq Ernst Mayrın Populations, Species and Evolution adlı kitabının 348. səhifəsində açıqladığı üzrə, Nagubago Gölündə olan Sihlid Balıqlarına aid 5 yeni növ son 4000 il içərisində ata növdən təkamülləşdi. Təkamülləşmə lokal izolyasiya nəticəsində meydana gəldi. Növləşmə nəticəsində bala növlər atalarıyla cütləşə bilməməyə başladılar və morfoloji olaraq dəyişmə keçirdilər. Məcbur etmə nəticəsində bəzi balalar doğulsa belə, bunların sonsuz olduğu aydın oldu.

5) Tekesakalı adlı bitki Amerikaya Avropadan 1900-ci illərin əvvəlində gətirildi. Bir neçə on ildə bitki bütün Qərbi Amerikaya yayıldı. Yayıldığı yeni yerlərdə növləşməyə başladı və 1940-larda, yəni bir neçə on il içərisində ilk gətirilən bitkilərlə (ataları ilə) cütləşə bilməməyə və cütləşsə belə sonsuz döllər verməyə başladı. Bu tarixdə Vaşinqtonda da iki yeni tekesakalı növü təkamülləşdiyi fərq edildi, bunlar qeydə alınmamışdı; ancaq mənşələri təsbit edildi. Bu iki yeni növün isə eynilə Qərb Amerikadakı hibridlər kimi göründüyü ancaq onlarla cütləşdirilməyə çalışıldığında sonsuz döllər yarandığı oldu. Bu növləşmə hadisəsi Scientific American jurnalının Fevral 1989 tarixli nəşrinin 22. səhifəsində “A Breed Apart” başlığıyla nəşr olundu.

6) Rhagoletis pomonella ilə əlaqədar növləşmə hadisəsi burdakı yazıda verilib:

Bir neçə paraqrafda izah etdildiyi üçün bura daşıyaraq uzatmaq istəmirik, oradan oxuya bilərsiniz.

7) Viruslar və bakteriyalar, ən aktual təkamülləşmə nümunələridir. Məsələn HIV virusu 1930-larda ilk dəfə ortaya çıxmış və 1940-larda növləşərək HIV-1 və HIV-2 növlərinə ayrılmışdır. Sonradan edilən bir neçə araşdırma isə bu iki növün bir-birindən müstəqil olaraq təkamülləşdiyini və insan növünə bulaşdığını göstərmişdir. Bu, coğrafi izolyasiyadan və yüksək mutasiya sürətindən qaynaqlanmaqdadır. Daha sonra virus təkamülləşməyə davam etmişdir və alt növlərə ayrılmışdır (yəni başqa növləşmələr də başlamış ancaq indiki vaxtda bunlar tamamlanmamış, təkamülləşmə mərhələsindədir). HIV-1-in onlarla alt növünün hamısı Afrikada var; yalnız bir neçə alt növü Şimal Amerika və Avropada da müşahidə olunur. Məsələn HIV-1B alt növü 1990-cı ilin başında Taylanddakı üstün növdür. Daha sonra Təbii Seçmə ilə sıradan çıxmış və yerini HIV-1E alt növünə buraxmışdır. Rusiyada HIV-1in 4 alt növü var. HIV-1 və HIV-2 arasında əsla gen transferi ola bilməzkən, alt növlər arasında transfer reallaşa bilir. Bəzi şanssız insanlar iki virus növünü də daşıyarlar və əsla bu iki virusun hibridi yaradıla bilməz. Mövzuyla əlaqədar çox detallı açıqlamalara yer verən Steve Jonesin “Hardasa Bir Balina” adlı kitabı oxuya bilərsiniz.

8) 1991-ci ildə Canadian Journal of Zoologyun 68. sayının 1747 ilə 1760. səhifələr arasında Bullini və Nascettinin izah etdiyi kimi Phasmatodea dəstəsinə aid bəzi böcəklər arasında növləşmə meydana gəlmişdir və populyasiyalar bir-biriylə cütləşə bilməyəcək qədər fərqliləşmişdir.

9) Australian Journal of Zoology jurnalının 37. sayının 351-353. səhifələri arasındakı məqalədə Sharman, Close və Maynesin izah etdiyi üzrə qaya valabilərində (Petrogale cinsi) növləşmə müşahidə edilmişdir.

10) Evolution jurnalının 45. sayının 757-764. səhifələr arasında Spooner və digərlərinin izah etdiyi üzrə Solanım raphanifolium növünün iki yeni növə təkamülləşdiyi və bu iki yeni növün bir-biriylə cütləşə bilməyəcək qədər fərqliləşdiyi təyin olunmuşdur.

11) 1987-ci ildə nəşr olunan, Yosidanın Cytokinetics of the Black Rat adlı kitabında Rattus cinsi siçanlara ilk olaraq Orta əsrlərin başlanğıcında (5. əsr) rast gəlindiyi və indiki vaxtda bu cinsə aid 137 növ olduğu detallarıyla qeyd edilir.

12) American Journal of Botanyın 60. sayında Gottliebin açıqladığı üzrə Stephanomeria malheurensis adlı bir bitki Oregonun Burns qəsəbəsində bir neçə on il içərisində iki yeni növə təkamülləşmişdir və bu bitkilər indiki vaxtda bir-biriylə cütləşə bilməməkdədir.

13) 1940-cı illərdə Primula bitkisi iki yeni növə təkamülləşmişdir və bu növlərdən sıfırdan təkamülləşən qrupa Mükafatıla kewensis adı verilmişdir. Bu, 1950-ci ildə Stebbins tərəfindən yazılan Variation and Evolution en Plants adlı kitabda açıqlanmaqdadır.

14) 1988-ci ildə American Naturalist jurnalında (131:911) nəşr olunan bir məqaləyə görə 2 alim Drosophila melanogaster növü meyvə ağcaqanadlarını doğru bir şəkildə təcrid edərək yalnız 25 nəsil içərisində 2 yeni növ əldə etmişdir. Bu növlər, bir-biriylə məhsuldar döllər vermir.

Siyahı belə uzanar gedər… Mövzunu daha çox uzatmayaq və bu sözlərlə hələlik nöqtələyək: Yalnız 1987-1991 illəri arasında nəşr olunan məqalələrdə 100-dən çox yeni və aktual növləşmə təsbitində olunmuş və elmi jurnalların heyətlərin tərəfindən təsdiqlənmişdir.

Və nəhayət, başa düşülməsi lazım olan Təkamülün ya da Təkamül Biologiyasının heç bir zaman tək bir fərdin təkamülləşib də bir başqa canlıya çevrildiyini söyləməmiş, söyləmir və söyləməyəcək olmasıdır. Nə var ki, zəif bir anlayış qabiliyyətinə və məhdud bir zəkaya sahib, elmə hörməti olmayan kütlələr Təkamülün məzmununu bu istiqamətə çəkərək insanları aldatmağı hədəfləməkdədirlər. “Elə isə, bir şimpanzeni bir otağa bağlayıb gözləyək, baxaq insan olacaqmı?” şəklindəki son dərəcə dayaz, son dərəcə sadə, son dərəcə gülünc və ən az o qədər də səhv yanaşmalarla Təkamülü öz ağıllarına görə çürümüş göstərməkdədirlər. Buna əlbəttə ki dözümümüz yoxdur.

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Daha çoxu

Ilkin Jafarov

Yaşıl Elm platformasının qurucusu və baş redaktoruyam. "Eastern Mediterranean University"də Sənaye Mühəndisliyi üzrə ikinci təhsilini alıram.

Bənzər yazılar

Rəy yazın

Bunlara da nəzər salın

Close
Close
%d bloqqer bunu bəyənir:

Yazı xətası

Qeydiniz redaktora göndəriləcək: