Təkamül

Riçard Dokinz – Təkamül gözlərimizin önündə. III hissə. Lenski təcrübəsi

LABORATORİYADA TƏKAMÜL EDƏN QIRX BEŞ MİN NƏSİL 
 
 
 
Bir öncəki yazımızda bәhs etdiyimiz (baxPOD MRCARUİN KƏRTƏNKƏLƏLƏRİ ) kərtənkələlərin nəsil müddəti təxminən iki ildir, buna görә Pod Mrcaruda müşahidə edilən təkamüllü dəyişmə yalnız on səkkiz və ya on doqquz nəsli təmsil edir. Bir də nəsil müddəti illərlə deyil, saatlar, hətta dəqiqələrlə ölçülən bakteriyaların təkamülünü 30-40 il boyunca izləsəniz görəcəklərinizi düşünün! Bakteriyalar təkamülçülərə daha birqiymətsiz hədiyyə təqdim edir. Bəzən bakteriyaları müddətsiz olaraq dondurub sonra yenidən canlandıra bilərsiniz, heç bir şey olmamış kimi bölünməyə davam edərlər. Bu sayədə araşdırmaçılar öz “yaşayan fosil qeydlərini”, yəni hər hansı bir anda təkamüllü müddətin çatdığı nöqtəyə baxa bilərlər. Donald Cohanson tərəfindən kəşf edilən və möcüzəvi bir insan fosili olan “Lucy”-ni bir dondurucudan çıxarıb həyata qaytardığımlz və yenidən təkamülləşmək üzrə növünü sərbəst buraxdığımızı bir düşünsənizə! Bütün bunlar haqqında  Miçiqan Əyalət Universitetindən bakterioloq Riçard Lenski və həmkarları tərəfindən Escherichia coli deyilən bir bakteriyayla uzun vədəli fövqəladə bir təcrübə (Lenski təcrübəsi) aparıldı. İndiki vaxtda elmi araşdırmalar әsasәn bir qrup işi halına gəlmişdir. İrəliləyən paraqraflarda qısa olması baxımından yalnız “Lenski” adını istifadə edə bilərəm, amma siz bunu “Lenski və laboratoriyasındakı həmkar və şagirdləri” olaraq oxumalısınız. Görəcəyimiz üzrə, Lenskinin təcrübələri yaradılışçılar üçün çətinlik törәdir və bunun yaxşı bir səbəbi var. Bu təcrübələrdə təkamüllü müddətin işləyişi o qədər dəqiq bir şəkildə göstərilmişdir ki, görməməzlikdən gəlməyə motivlənmiş olsanız belə bunu etməniz çətindir. Və bu tip motivlənmə qatı yaradılışçılarda həqiqətən də olduqca güclüdür. Bu mövzuya bu qisimin sonunda təkrar qayıdacam. E. coli məşhur bir bakteriyadır, həm də çox məşhurdur. Hər hansı bir anda yer üzündə təxminən yüz kentilyon [kentilyon—10¹²] E. coli yaşayır. Lenskinin hesabına görə bunların təxminən yüz milyardı bu anda qalın bağırsaqlarınızda yaşayır.
Mutasiyalar nadir rast gəlinən hadisələr olsalar da əgər hesablasanız, bu tip periodik təkamüllü dəyişikliklər təəccübləndirici deyil. Tək bir bakteriya bölünməsi əsnasında bir gendə mutasiya reallaşma ehtimalını milyardda bir olaraq qəbul etsək belə bakteriyaların sayı o qədər çoxdur ki, dünyadakı genomdakı hər bir gen gündə bir dəfə mutasiya keçirəcək. Riçard Lenskinin dediyi kimi “Bu, təkamül üçün çox böyük fürsət olduğu mənasını verir.” Lenski və həmkarları bu fürsəti laboratoriyada idarəli bir şəkildə qiymətləndirdilər. İşləri son dərəcə əsaslı və heç bir detalı qaçırmayacaq şəkildə planlanmış və icra edilmişdir. Detallar bu işin təqdim etdiyi təkamülün dəlillərinin təsirini həqiqətən artırır, buna görә burada onları detallı olaraq açıqlamaqdan qaçınmayacağam. Bunun da mənası budur ki, önümüzdəki bir neçə səhifə qaçınılmaz olaraq nisbətən dolaşıq olacaq, çətin olmayacaq, amma detallı olacaq. Kitabın bu qisimini yorğunkən və ya yorucu bir günün ardından oxumamaq daha yaxşı olacaq. Bu qismi izləməyi asan edən şey isə hər detalın məntiqli olması, heç bir detalın bizə başımızı qaşıdıb “Bu da nə idi indi?” dedirtməməsidir. İndi lütfən, addım-addım mənimlə gəlin və böyük bir şəkildə təşkil edilib zərifcə tətbiq olunmuş bu təcrübələri birlikdə araşdıraq.
Bu bakteriyalar cinssiz törəyirlər (sadə hüceyrə bölünmələri keçirirlər), buna görә qısa bir müddətdə genetik olaraq eyni fərdlərdən ibarət olan nəhəng bir klon populyasiyası meydana gətirmək asandır. 1988-də Lenski belə bir populyasiyanı götürdü və hər birinə ana qida olaraq qlükoza ehtiva edən eyni qidanın əlavə olunduğu on iki eyni şüşəyə bu bakteriyalardan bulaşdırdı. Hər birində qurucu bir bakteriya populyasiyası olan on iki şüşə çalxalayıcılı kürt maşınına “(İnkubator olaraq da bilinən bu alət istiliyi sabit tutmağa faydalıdır. -çev. n.) qoyulub sadə və isti bir mühitdə saxlanıldı və şüşələr davamlı çalxalanaraq bakteriyaların şüşələrdəki mayenin içində düz bir şəkildə yayılması təmin edildi. İyirmi il boyunca ayrı saxlanan bu on iki şüşədə on iki ayrı təkamüllü nəsil meydana gəldi, bir növ İsraildəki on iki boy kimi, tək fərq bu təcrübədə bakteriyaların qarışmasına maneə törədəcək bir qanunun olmaması idi. Bu on iki bakteriya populyasiyası davamlı olaraq eyni on iki şüşədə saxlanılmadı. Tam tərsinə, hər populyasiya hər gün yeni bir şüşəyə göçürüldü. Hər biri 7.000 şüşə uzunluğunda olan və uzaqlara doğru uzanıb gedən on iki şüşə xəttini düşünün! Hər gün on iki populyasiyanın hər biri üçün bir əvvəlki günün şüşəsindəki mayedən alınan bir miqdar (tam olaraq yüzdə biri) nümunədir, qlükoza ilə zəngin və təzə bir qidanı ehtiva edən yeni bir şüşəyə bulaşdırıldı. Yeni şüşədəki populyasiya sürətlə artdı amma bu artım qida miqdarının azalması və ölümlərinin baş göstərməsi ilə sabahısı gün kəsilirdi. Başqa bir deyişlə, hər şüşədəki populyasiyanın sayı əvvəl inanılmaz bir sürətlə böyüdü, sonra bir doyma nöqtəsinə çatdı. Bu nöqtədə populyasiyalardan alınan yeni nümunələrlə dövrə sabahısı gün yenidən başlandı. Bu bakteriyalar öz yüksək sürətli zamanlarından minlərləsini keçirərək eyni, gündəlik bolluq və aclıq dövrünü təkrarlamış, hər səfərində şanslı olan yüzdə birlik bir seqment xilas olmuş və bir stəkan içindəki Nuhun Gəmisində yeni, amma yenə keçici olan bir qlükoza bolluğuna qovuşmuşdur. Bunlar təkamül üçün mükəmməl, mükəmməl, mükəmməl şərtlərdir, daha da yaxşısı, təcrübə on iki ayrı xətdə paralel olaraq icra edilmişdir. Lenski və qrupu bu gündəlik təkrarlanan əməliyyatı iyirmi ildən daha uzun bir müddət davam etdirdilər (hələ də edirlər). Bu, 7.000 “şüşə nəsli” və gün başına ortalama altı ya da 7 bakteriya nəsilindən cəmi 45.000 “bakteriya nəsili” mənasını verir. Bunu daha da dəqiqləşdirmək üçün belə düşünə bilərik: 45.000 insan nəsili geriyə getsək, özümüzü təxminən bir milyon il əvvəl yaşamış Homo erectusun yanında görərik. Bu çox da uzaq bir keçmiş sayılmaz. Lenskinin bakteriyalarında bizim bir milyon ilimizə ekvivalent olaraq müəyyən etdiyi təkamüllü dəyişmənin məsələn, 100 milyon illik məməli təkamülündə nə ölçüdə ola biləcəyini bir düşünün. Qaldı ki, 100 milyon il əvvəli də elmi standartlara görə yaxın bir keçmişdir. Təkamül təcrübəsinə əlavə olaraq Lenski və qrupu bakteriyaları başqa bir çox işıqlandırıcı əlavə təcrübədə də istifadə etdilər. Məsələn, 2.000 nəsilin ardından bəzi şüşələrə qlükoza yerinə başqa bir şəkər olan maltozanı qoydular, amma mən davamlı olaraq qlükozanın istifadə edildiyi əsl təcrübə üzərində dayanacağam. Təkamülün necə irəlilədiyini görmək üçün iyirmi il boyunca aralıqlarla on iki bakteriya qrupundan nümunələr götürdülər. Ayrıca hər qrupdan götürdükləri nümunələri dondurdular, bunları təkamül yolundakı strateji nöqtələri göstərən canlandırıla bilinən “fosil” qaynaqları olaraq istifadə etdilər. Bu təcrübələrin quruluşundakı dahiliyi nə qədər tərifləsək azdır. Bu təcrübələr əsnasında irəligörüşlü olaraq edilmiş möcüzəvi planlamalara kiçik bir nümunə verək:
Başlanğıcda on iki şüşənin hamısına eyni klonlardan qoyulduğunu və bu səbəblə təcrübənin başlanğıcında genetik olaraq eyni olduqlarını söylədiyimi xatırlayırsınız. Əslində, bu çox doğru sayılmaz. Bunun xeyli maraqlı və hiyləgərcə bir səbəbi var. Lenskinin laboratoriyasında daha əvvəl Ara adlı və Ara+ və Ara- deyə iki fərqli növü olan bir gen istifadə edilmişdi. Bu ikisinin arasındakı fərqi bakteriya nümunəsini götürüb bəsləyici bir qida yerinə əlavə olaraq arabinoz şəkəri və tetrazolium deyilən kimyəvi bir boya ehtiva edən bir qaba yerləşdirmədən anlamaq mümkün deyil. “Bakteriya çörəyi” bakterioloqların istifadə etdiyi şeylərdən biridir. Bunun üçün bakteriya ehtiva edən mayedən bir damla alınıb incə bir təbəqə halında agar jeli ehtiva edən bir qaba qoyular və daha sonra qabı kürtə (isti yer) yatırdılar. Bakteriya koloniyaları aşağıdaki qidayla bəslənərək damlanın ətrafında cin halqaları (Cin halqası (ing. fairy ring): Xüsusilə, çəmənlik ya da meşəlik sahələrdə göbələklərin təbii olaraq meydana gətirdiyi halqavari izlər, -çev.n.) kimi (Bu elə belə istifadə edilmiş bir məcaz deyil, çünki göbələklərdəki halqalar da eyni səbəblə meydana gəlir) genişləyən halqalar şəklində böyüyürlər. Əgər qida mənbəyində arabinoz və reaktiv boya olarsa Ara+ və Ara- arasındakı fərq eynilə görünməz mürəkkəbin qızdırılmasında olduğu kimi ortaya çıxar: sırayla ağ və qırmızı koloniyalar meydana gələr. Lenski və qrupu bu rəng fәrqliliyinin irəlidə görəcəyimiz kimi etiketləmə məqsədiylə istifadə edilə biləcəyini kəşf etdilər. Bunun üçün on iki bakteriya qrupunun altısını Ara+ lardan, digər altısını isə Ara- lardan seçdilər. Bunu öz laboratoriya proseduralarına nəzarət etmək məqsədiylə də istifadə etdilər. Belə ki, hər gün yeni şüşələrə bakteriya bulaşdırarkən Ara+ və Ara- şüşələrinə ayrı-ayrı diqqət yetirdilər. Beləcə əgər bir səhv etmişlərsə məsələn, köçürmədə istifadə etdikləri bir pipete digər qrupdan bakteriyaları bulaşdırmışlarsa, nümunələrə daha sonra edilən qırmızı/ağ testində bu səhv ortaya çıxardı. Dahiyanədir, deyilmi? Bəli, eyni zamanda vasvasalıdır. Həqiqətən, yaxşı elm insanlarının bu iki xüsusiyyətə də sahib olmaları lazımdır. Amma hələlik, bu Ara + və Ara – mövzusunu unudaq. Digər bütün bucaqlardan qurucu populyasiyalar təcrübəyə eyni olaraq başlamışlar. Ara – və Ara + arasında başqa hər hansı bir fərq müəyyən oluna bilinməmişdir, ona görә bunlar eynilə quş araşdırıcı alimlərin quşların qıçlarına taxdıqları rəngli halqalar kimi rahat rəng reaktivləri olaraq qəbul edilə bilərlər.
İndi… On iki qrupumuz var və bunların hər biri bir-birlərinə paralel olaraq, olduqca sürətləndirilmiş elmi zaman boyunca düşüb qalxaraq yollarına davam edirlər. Maraqlı sual budur: Bu on iki qrupun üzvləri atalarıyla eynimi qalarlar, yoxsa təkamülmü keçirərlər? Əgər təkamül keçirsələr bütün qruplar eyni şəkildəmi təkamül keçirər, yoxsa bir-birlərindən fərqlimi? Daha əvvəl də söylədiyim kimi qida mənbəyini qlükoza ehtiva edirdi. Mühitdəki tək qida qlükoza deyildi amma məhdudlaşdırıcı faktor qlükozadır. Yəni qlükozanın bitməsi populyasiya böyüklüyünün artımında hər gün və hər şüşədə müşahidə edilən dayanmanın və bir doyma nöqtəsinə çatılmasının təməl səbəbi idi. Digər bir deyişlə, əgər araşdırmaçılar gündəlik şüşələrə daha çox qlükoza qoysadılar günün sonunda çatılan doyma nöqtəsi daha yüksəklərdə olacaqdı. Və ya doyma nöqtəsinə çatıldıqdan sonra bir parça daha qlükoza əlavə etmiş olsadılar, yeni bir doyum nöqtəsinə qədər populyasiyada ikinci bir böyümə ilə qarşılaşacaqdılar. Bu şərtlər altında Darvinçi müşahidəyə görə bir bakteriyanın qlükozanı daha məhsuldar bir şəkildə istifadə etməsini təmin edəcək hər hansı bir mutasiya təbii seçmə tərəfindən dəstəkləniləcək və mutant fərdlər digərlərinə görə daha çox törəyəcəkləri üçün bu mutasiyanı keçirmiş gen bütün şüşəyə yayılacaq. Sonrakı şüşəyə bulaşdırılan bakteriyalar arasında daha məşhur olan bu mutant fərdlər yeni şüşəyə mutant olmayan fərdlərdən daha çox nisbətdə keçəcək və çox qısa bir müddət sonra da qrup mutant fərdlərin əlinə keçəcək. On iki qrupun hamısında da olan şey də tam olaraq budur. “Şüşə nəsilləri” irəlilədikcə on iki xəttin hər biri qlükozanı qida qaynağı olaraq istifadə etmə mövzusunda atalarına görə daha bacarıqlı hala gəlmişdilər. Amma ovsunlayıcı bir şəkildə hər biri bunu etməkdə bacarıqlı hala fərqli şəkillərdə gəlmişdi, yəni fərqli qruplar fərqli mutasiyalar keçirmişdi.
Elm insanları bunun belə olduğunu necə anladılar? Qruplar təkamül keçirərkən onları davamlı olaraq örnək seçdilər və hər nümunələmin “seçmə dəyəri” ilə ilk populyasiyadan örnək seçilən “fosillərin” “seçmə dəyərini” müqayisə etdilər. “Fosillərin” donu açıldıqda yaşamağa və normal olaraq törəməyə davam edən dondurulmuş bakteriya nümunələri olduğunu xatırlayın. Yaxşı, Lenski və həmkarları bu “seçmə dəyəri” müqayisəsini necə etdilər? “Müasir” bakteriyaları “fosil” atalarıyla necə müqayisə etdilər? Böyük bir ustalıqla. Təkamül keçirdiyi fərz edilən populyasiyadan bir nümunə götürdülər və bunu yeni bir şüşəyə qoydular. Donu açılmış ata populyasiyadan götürdükləri eyni miqdardakı nümunəsini də eyni şüşəyə qoydular. Təcrübi olaraq qarışdırılmış bu şüşələrin uzun, davamlı təkamül təcrübəsindəki şüşələrlə təmasının kəsildiyini söyləməmə hər halda ehtiyac yoxdur. Bu əlavə təcrübələr əsas təcrübədə istifadə edilməyən nümunələrlə reallaşdırıldı. O halda əlimizdə rəqabət halındakı iki nəsli – “müasir” və “yaşayan fosil” soyunu ehtiva edən yeni bir şüşə var və biz bunların hansının digərinə üstün gələrək sayını artıracağını maraqlanırıq. Amma bu ikisi qarışmış haldadır? Nə edəcəyik? “Rəqabət şüşəsində” qarışmış halda olan iki nəsili bir-birindən necə ayrıd edəcəyik? Sizə bu təcrübənin dahiyanə bir təcrübə olduğunu söyləmişdim. “Qırmızılar” (Ara-) və “Ağlar” (Ara+) şəklindəki rəng kodlaşdırmasını xatırlayırsınızmı? İndi deyək ki 5. qrupun seçmə dəyəri ilə atal fosil populyasiyasının seçmə dəyərini müqayisə etmək istəyirsiniz. Nə edərsiniz? 5. qrupun Ara+ olduğunu fərz edək. O halda 5. qrup ilə müqayisə edəcəyiniz “ata fosilləri” Ara- lardan seçməlisiniz. Əgər 6. Qrup Ara- isə dondurucudan çıxardıb 6. Qrupla müqayisə edəcəyiniz “fosillərin” hamısı Ara+ olmalıdır. Ara+ və Ara- genlərinin seçmə dəyəri üzərində hər hansı bir təsirinin olmadığı Lenski və qrupunun daha əvvəlki işlərində ortaya çıxarılmışdı. O səbəblə bu rəng reaktivləri təkamül edən hər bir qrupun rəqabət qabiliyyətini (fosil “ataları” rəqabət standartı olaraq istifadə edərək) təyin etmədə istifadə edilə bilər. Edilməsi lazım olan tək şey qarışdırılmış şüşələrdən alınan nümunələrin, agarda törəyən bakteriyaların neçəsinin ağ, neçəsinin qırmızı olduğuna baxmaqdır. Daha əvvəl də dediyim kimi, on iki qrupun hamısında ortalama seçmə dəyəri minlərlə nəsil keçdikcə artdı. Bütün soylar qlükozanın məhdud olduğu bu şərtlərdə həyatda qalma mövzusunda daha yaxşı hala gəldi. Seçmə dəyərindəki bu artımın bir çox səbəbi ola bilər. Bütün qruplardakı populyasiyalar hər dəfə daha sürətli böyüdülər və ortalama bakteriya böyüklüyü də artdı. Aşağıdakı qrafik qruplardan biri üçün ortalama bakteriya böyüklüyünü göstərir (ki bu tipik bir nümunədir). Qara yumrular məlumatları göstərir. Əyri isə riyazi bir yaxınlaşmadır, müşahidə edilən məlumata ən çox uyğun gələn əyri hiperbola olaraq adlandırılır.
1925 və 1958 illəri arasında fil dişlərində müşahidə edilən kiçilmə ilə əlaqədar məlumata ən çox uyğun gələn doğrunu xatırlayırsınızmı? Üsulu ola biləcək bütün doğruları sınayıb qrafikdəki nöqtələrin doğrudan uzaqlıqlarının kvadratları cəmi ən kiçik olanı tapmaq şəklində izah etmişdim. Amma bunu edərkən özünüzü düz xəttlərlə məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində deyilsiniz. Riyaziyyatçılar tərəfindən təyin olunmuş bütün əyrilərə də baxa bilərsiniz. Hiperbolalar də bu tip əyrilərdəndir. Bu nümunədə mümkün bütün hiperbollara baxar, qrafikdəki hər nöqtənin əyriyə uzaqlığını ölçər, sonra da bunların kvadratlarını götürüb toplayarıq. Bunu bütün hiperbolalarla etdikdən sonra cəmin ən kiçik olduğu hiperbolu seçərik. Lenski ən uyğun hiperbolu tapmaq üçün bu yorucu əməliyyatın qısa sürən bir hesablamasını etdi etdi və şəkildə gördüyünüz qrafik ortaya çıxdı.
Daha kompleks bir riyazi funksiyanın məlumatlara bir hiperboladan daha çox uyğun gələn bir əyri verməsi hər vaxt mümkün amma bu hiperbola daha çox yaxşıdır, bu səbəblə başqasını axtarmağa dəyməz. Bioloqlar sıxlıqla əyriləri müşahidə edilən dəyərlərə uyğun hala gətirərlər, amma fizikaçılardan fərqli olaraq bu tip çox yaxın uyğunlaşmalar görməyə alışqan deyildirlər. Fizikadan fərqli olaraq biologiyada bizlər düz əyrilərin yalnız fövqəladə idarəli şərtlər altında toplanmış böyük miqdarlarda məlumatlarımız olduğunda ortaya çıxmasını gözləyərik. Lenskinin çalışması bu məzmunda bir şah əsərdir.
Bakteriya böyüklüyündəki artımın böyük qisiminin ilk 2.000 nəsildə reallaşdığını görə bilərsiniz. Bir sonrakı maraqlı sual isə budur: On iki qrupun hamısında böyüklüyün təkamüllü müddət içərisində artdığını düşünsək, bu artım hamısında eyni şəkildə, eyni genetik rota iləmi reallaşmışdır? Xeyr, belə olmamışdır və bu da ikinci maraqlı nəticədir. Səhifənin başındakı qrafik on iki qrupdan biri üçündür. İndi on iki qrupun hər biri üçün ayrı-ayrı ən uyğun olan hiperbolalara baxın. Bir-birlərindən nə qədər ayrılmış olduqlarına baxın. Nəticədə hamısı bir doyğunluq nöqtəsinə çatırmış kimidir, amma ən üstdəki doyğunluq nöqtəsi ilə ən altdakı arasında haradasa iki qat fərq var. Ayrıca, əyrilərin formaları də fərqlidir. 10.000 nəsildə ən yüksək nöqtəyə çatan əyrinin böyüməsi ən başlarda digərlərindən daha yavaşdır, amma 7.000. nəsillə birlikdə onları keçmişdir. Bu vaxt buradakı doyğunluq nöqtələri ilə gündəlik şüşələrdəki populyasiya ölçülərinin doyğunluq nöqtələrini bir-birinə qarışdırmayın. Bu anda bir şüşədə bir neçə saatda ölçülən bakteriya zamanına deyil, şüşə nəsilləriylə ölçülən təkamüllü müddət içərisindəki əyrilərə baxırıq. Buradakı təkamüllü dəyişmə bunu düşündürür: əgər davamlı olaraq qlükoza ilə zəngin olmaq və qlükoza ilə kasıb olmaq arasında gedib-gələn bir mühitdə həyatda qalmağa çalışırsınızsa daha iri olmaq (bir səbəbdən ötəri) yaxşı bir fikir kimi görünür. Bədən böyüklüyündəki artımın niyə bir üstünlük ola biləcəyi haqqında fikir bəyan etməyəcəyəm; bunun bir çox səbəbi ola bilər. Amma bu artım həqiqətən üstünlüklüymüş kimi görünür, çünki on iki qrupun hamısında böyümə müşahidə edildi. Bununla birlikdə, böyük bədənli olmanın bir çox fərqli yolu vardır, yəni fərqli mutasiyalar böyüklük artımına səbəb ola bilər və bu təcrübədə də fərqli təkamüllü soylarda fərqli yollar kəşf edilmiş kimi görünür. Bu olduqca maraqlıdır, amma daha da maraqlı olanı bəzi qrupların eyni daha iri olma yolunu bir-birlərindən müstəqil olaraq tapmış olmalarıdır. Lenski bu qrupdan fərqli bir qrupla etdiyi bir araşdırmada bu vəziyyəti araşdırdı. Bu araşdırmada 20.000 nəsil boyunca eyni təkamüllü istiqamətdə irəliləmiş kimi görünən Ara+ və Ara-  adlı iki qrupun DNT-lərinə baxıldı. Tapdıqları təəccüblü nəticə hər iki qrupda da əlli doqquz genin ifadə olunuş səviyyələrində dəyişikliklər olduğu idi və əlli doqquzu da eyni istiqamətdə dəyişmişdi. Bir-birindən müstəqil əlli doqquz gendəki belə bir paralelliyi təbii seçmədən başqa bir şey ilə açıqlamağa çalışmaq, olmayacaq duaya amin demək olardı. Bunun şans əsəri reallaşmış olma ehtimalı inanılmaz ölçüdə kiçikdir. Bu tam olaraq yaradılışçıların reallaşa bilməyəcəyini söylədikləri növdən bir şeydir, çünki belə bir şeyin şans əsəri reallaşmış olmasının çox ehtimalsız olduğunu düşünürlər. Amma görünən odur ki, reallaşmışdır. Və əlbəttə, bütün bunların açıqlaması əldə edilən nəticənin şans əsəri deyil, pilləli, addım-addım irəliləyən və təcrübəli təbii seçimənin hər iki qrupda da eyni (sözün tam mənasıyla eyni) faydalı dəyişiklikləri dəstəkləməsiylə ortaya çıxmış olduğudur. Nəsillər irəlilədikcə artan hüceyrə böyüklüyü qrafikindəki düz xətt yaxşılaşmanın pilləli olduğu fikirini dəstəkləməkdədir. Amma bir az çoxmu pilləlidir? Populyasiya inkişafa səbəb olacaq bir sonrakı mutasiyanı “gözlədiyi” üçün qrafikdə pillələr görməmiz lazım deyilmi? Əslində lazım deyil. Bu, bəhs edilən mutasiyaların sayı, hər bir mutasiyanın təsirinin böyüklüyü, hüceyrə böyüklüyünün genlər xaricindəki təsirlərdən qaynaqlanan müxtəlifliyi və bakteriyaların nə qədər sıxlıqda örnəkləndiyi kimi faktorlara bağlıdır. Və maraqlı bir şəkildə, seçmə dəyəri artım qrafikinə baxdığımızda hüceyrə böyüklüyü qrafikindən fərqli olaraq daha aşkar bir pillə quruluşu görürük. Xatırlayırsınızsa, hiperbolanı izah edərkən məlumatlara daha çox uyğun gələn daha kompleks bir riyazi funksiya tapmanın mümkün olduğundan danışmışdım. Riyaziyyatçılar buna “model” deyirlər. Daha əvvəlki qrafikdə olduğu kimi hiperbolik bir modeli bu nöqtələrə uyğunlaşdıra bilərsiniz, amma bu qrafikdə olduğu kimi “pillə modeli” istifadə edərək məlumatlara daha da çox uyğun gələn bir qrafik yarada bilərsiniz. Bu, hüceyrə böyüklüyü qrafikinin hiperbola uyğun gəldiyi qədər yaxşı uyğun gəlmir. Hər iki vəziyyətdə də məlumatların modelə tam olaraq uyğun gəldiyi və ya uyğun gələ biləcəyi isbat edilməz. Amma heç olmasa məlumatlar müşahidə etdiyimiz təkamüllü dəyişmənin mutasiyaların pilləli təcrübəsini təmsil etdiyi fikiriylə uyğundur.
Bakteriya kimi ümumiyyətlə, cinsli törəməyən canlılarda təkamülün pilləli bir quruluş göstərməsi gözlənilən bir şeydir. Bizim kimi yalnız cinsli törəyən heyvanlarda təkamüllü dəyişmə, açar rol oynayan bir mutasiyanın reallaşmasını “gözləyərək” eləcə boş boş “fırlanmaz” (bu, işinin əhli görünməyə çalışan kimi təkamül əleyhdarlarının sıxlıqla qapıldığı yanlış bir mövzudur. Daha çox cinsli törəyən populyasiyaların ümumiyyətlə, içindən seçki edə biləcəkləri hazır bir genetik müxtəliflik qaynağı tapılır. Orijinal olaraq keçmişdə meydana gəlmiş mutasiyalarla ortaya çıxmış və daha sonraları cinsli rekombinasiyalarla yaranmış olan çox sayda genetik variant hər hansı bir anda gen hovuzunda mövcuddur. Təbii seçmə ümumiyyətlə, yeni mutasiyaların ortaya çıxmasını gözləməkdənsə, mövcud müxtəlifliyin tarazlığını dəyişdirəcək şəkildə təsir edir. Cinsli artma müşahidə edillməyən bakteriyalarda gen hovuzu fikri tam olaraq etibarlı deyil. Bu səbəblə bakteriyalarda bir quş, məməli ya da balıq populyasiyasında görməyi ümid edə bilməyəcəyimiz ayrı pillələri görməyi həqiqi olaraq ümid edə bilərik.
Bu ana qədər gördüyümüz şey işləməkdə olan təkamülə dair gözəl bir nümunə idi. Bu nümunədə on iki müstəqil qrupun bir-birləriylə və yalnız məcazi mənada deyil, gerçək mənada keçmişdən gələn “yaşayan fosillərlə” müqayisə edilməsiylə sənədləşdirilən, gözlərimizin qarşısında reallaşan təkamülə şahidlik etdik. İndi daha da maraqlı bir nəticəyə nəzər salmağa hazırıq. İndiyə qədər on iki qrupun hamısının seçmə dəyərləri detallarda fərqlilik ifadə etsələr də (kimi bir az daha sürətli, kimi bir az daha yavaş) ümumiyyətlə eyni yolla təkamülləşdirdiklərini eyham etdim. Ancaq uzun davamlı təcrübədə çox diqqətə çarpan bir istisna da vardı. 33.000. nəsildən dərhal sonra fövqəladə bir şey oldu. On iki qrupdan biri olan Ara-3 qrupu birdən dəli oldu. Aşağıdakı qrafikə baxın. OY (optik sıxlıq ya da “bulanıqlıq”) olaraq etiketlənilən şaquli ox şüşədəki populyasiya sıxlığının bir ölçüsüdür. Maye bakteriyaların çox yüksək ədədlərə çatmasından ötəri bulanıq hala gəlİr. Bu bulanıqlığın miqdarı ədədiləşdirilə bilər və bu ədəd populyasiya sıxlığı üçün bir indeks olaraq istifadə edilə bilər. Gördüyünüz kimi, 33.000. nəsilə qədər Ara-3 qrupunun ortalama populyasiya sıxlığı təxminən 0,04-lük bir OY oxuna qarşılıq gəlirdi ki, bu digər qrupların populyasiya sıxlıqlarından çox da fərqli deyildi. Amma 33.100. nəsildən dərhal sonra Ara-3 qrupunun (və yalnız Ara-3 qrupunun) OY-u təxminən 0,25-ə atıldı, yəni altı qatına çıxdı.
Bu qrupun sonrakı şüşələrindəki populyasiyalar yüksək dəyərlərdə seyr etdi. Yalnız bir neçə gün sonra bu qrupun şüşələrinin tarazlıqlandığı tipik doyğunluq nöqtəsi, daha əvvəlki dəyərindən (və digər qrupların hələ də sahib olduqları dəyərdən) altı qat daha böyük bir OY dəyərinə sabitləndi. Bu yüksək doyğunluq nöqtəsi, izlənilən digər bütün nəsillərdə də əldə edildi, amma digər qrupların heç birində əldə edilmədi. Sanki yalnız Ara-3 qrupundakı hər şüşəyə artıqdan bol miqdarda qlükoza əlavə edilmiş kimi idi. Amma belə bir şey olmamışdı. Bütün şüşələrə eyni miqdarda qlükoza qoyulmasına vasvasılıqla diqqət yetirilirdi. Nələr olurdu? Ara-3 qrupuna birdən-birə nə olmuşdu? Lenski və iki həmkarı bunu araşdırdılar və cavabı tapdılar. Bu həqiqətən təsir edici bir hekayədir. Qlükozanın məhdudlaşdırıcı faktor olduğunu və bu məhdudlaşdırıcı faktoru ən məhsuldar şəkildə istifadə etməni “kəşf edən” bir mutantın üstünlüklü mövqeyə keçəcəyini söylədiyimi xatırlamalısınız. On iki qrupun hamısında da bu reallaşmışdır. Lakin sizə qlükozanın qida mənbəyindəki tək qida olmadığını da söyləmişdim. Sitrat digər qidalardan biriydi (sitrat limona turş dadı verən maddəylə əlaqəlidir). Qida mənbəyində bol miqdarda sitrat var idi, amma E. coli normalda (oksigenli mühitdə) sitratı istifadə edə bilməz, həm də Lenskinin şüşələrində olduğu kimi suda oksigen olan şərtlərdə. Əgər mutant bir fərd sitratı necə istifadə edəcəyini “kəşf etsəydi” yaylım vurardı! Ara- 3-də olan şey də tam da budur. Bu qrup (və yalnız bu qrup), birdən yalnız qlükozanı yemə qabiliyyətindən çox, həm sitrat həm də qlükozanı yemə qabiliyyətini əldə etdi. Bu səbəblə də bu nəsildəki ardıcıllıqla hər şüşədə istifadə edilə bilinən qida miqdarı və populyasiyaların gündəlik olaraq sabitləndikləri doyğunluq nöqtəsi pik nöqtəsinə çatdı. Ara-3-ün niyə fərqli olduğunu ortaya çıxardıqdan sonra Lenski və həmkarları daha da maraqlı bir sual soruşdular. Qida əldə etmə qabiliyyətindəki bu ani inkişaf on iki qrupdan yalnız şanslı olan bir dənəsində görüləcək qədər nadir rast gəlinən tək bir mutasiyanın təsiriyləmi reallaşmışdı? Bu maraqlı bir səbəbdən ötəri Lenskiyə o qədər də mümkün gəlmədi. Bu bakteriyanın genomundakı hər genin ortalama mutasiya nisbətini bilən Lenski 30.000 nəsillik bir müddətin on iki soydakı hər genin ən az bir dəfə mutasiya keçirməsinə çatacaq qədər uzun olduğunu hesabladı. Bu səbəblə Ara-3 u xüsusi edən şeyin nadir rast gəlinən bir mutasiya olmasının ola bilməyəcəyi ortaya çıxdı. Bunun digər bir çox qrup tərəfindən də “kəşf edilmiş” olması lazım idi. Başqa bir nəzəri ehtimal daha var və bu çox təəccüblü bir ehtimaldır. İşlər bu nöqtədə xeyli kompleksləşməyə başlayır. Bu səbəbdən əgər artıq gec oldusa oxumağa sabah davam etmək yaxşı bir fikir ola bilər… Yaxşı ya sitrat ilə bəslənə bilməyi təmin edən biokimyəvi ustalıq bir deyil də iki (ya da üç) mutasiya tələb edirsə? İndi artıq sadəcə bir-birlərinə əlavə olunaraq yığılan iki mutasiyadan bəhs etmirik. Əgər bundan bəhs esıydik, bu iki mutasiyanı hər hansı bir sırada əldə etmək kafi olardı. Hər bir mutasiya tək başına reallaşdıqlarında, hədəfinizin (məsələn) yarısına qədər yol almamızı təmin edərdi, mutasiyalardan hər hansı birinin reallaşmış olması sitratdan bir miqdar qida əldə etmənizi təmin edərdi, amma bu miqdar iki mutasiya birlikdə reallaşdığı zaman əldə edəcəyiniz qida miqdarı qədər çox olmazdı. Elə olsaydı, bu mutasiyalar bədən böyüklüyündəki böyümə ilə əlaqədar olaraq müzakirə etdiyimiz mutasiyalara bənzər mutasiyalar olacaqdı. Amma belə bir vəziyyət Ara-3 qrupunun təəccüblü bənzərsizliyini açıqlayacaq qədər nadir olmazdı. Xeyr, sitrat maddələr mübadiləsisinin nadirliyi daha çox yaradılışçı təbliğatda istifadə edilən “sadələşdirilə bilməz komplekslik” növündən bir şey axtardığımızı düşündürməkdədir. Bu, bir kimyəvi reaksiya məhsulunun digər bir kimyəvi reaksiyanı bəslədiyi və biri olmadan o birinin işləmədiyi biokimyəvi bir yol ola bilər. Bu iki reaksiyanı katalizə etmək üçün iki mutasiya lazımdır. Biz bunlara A və B mutasiyaları deyək. Bu fərziyyəyə görə hər hansı bir inkişaf olması üçün bu iki mutasiyaya birlikdə sahib olmaq lazımdır ki, bu, həqiqətən də on iki qrupdan yalnız birinin bu müvəffəqiyyəti əldə etmiş olması müşahidəsini açıqlaya biləcək qədər ehtimalsızdır. Yaxşı, Lenski və qrupu nə olub bitdiyini təcrübələrlə tapa bilərdimi? Bu araşdırmanın davamlı neməti olan donmuş “fosilləri” ağıllıca istifadə edərək bu yolda əhəmiyyətli mərhələlər qeyd edə bilərdilər. Təkrar edərsək fərziyyə bu idi: Ara-3 qrupunda şans əsəri bir A mutasiya reallaşır. Amma bunun müşahidə edilə bilən bir təsiri olmur, çünki lazımlı olan digər mutasiya olan B mutasiyası hələ reallaşmamışdır. B mutasiyasının on iki qrupun hər hansı birində reallaşma ehtimalı eynidir. Hətta ehtimal ki hamısında reallaşmışdır. Amma ortada daha əvvəl reallaşmış bir A mutasiyası yoxsa B mutasiyası da işə yaramazdır və yalnız Ara-3 qrupunda A mutasiyası əvvəlcədən reallaşmışdır. Lenski fərziyyəsini sınana bilər bir uzaqgörənlik olaraq da ifadə edə bilərdi. Bunu belə ifadə etmək maraqlıdır, çünki hər nə qədər bir mənada keçmiş haqqında da olsa bu həqiqətən bir uzaqgörənlikdir. Əgər Lenski olsaydım uzaqgörənliyi belə ifadə edərdim: Strateji olaraq seçilmiş müxtəlif zaman dilimlərindən götürdüyüm Ara-3 fosillərinin donunu açaraq zamanda geriyə gedəcəyəm. Ana təkamül təcrübəsinin qaydalarına tabe olaraq amma əlbəttə ondan tamamilə təcrid halda tutularaq bu “Lazarus (Lazarus: Hz. isanın diriltdiyi öİmüş bir adamın adı. -çev.n.) klonlarının” hər birinin yenidən təkamül etməsini təmin edəcəyəm. Uzaqgörənliyim budur: Bu Lazarus klonlarının bir qismi sitrat ilə başa çıxmağı “kəşf edəcək”, amma yalnız orijinal təkamül təcrübəsindəki fosil qeydinin müəyyən bir kritik nəsilindən sonra çıxarılıb həll edildilərsə. Bu sehrli nəsilin neçənci nəsil olduğunu (hələ) bilmirik, amma fərziyyəmizə uyğun olaraq onu A mutasiyasının qrupa girdiyi an olaraq təyin edəcəyik. Bunun tam da Lenskinin şagirdi Zakari Blountun tapdığı şey olduğunu öyrənmək hərhalda xoşunuza gedəcək. Blount bir silsilə zəhmətli təcrübə etdi. Bir çox nəsildən cəmi qırx trilyon (40.000.000.000.000) E. coli ilə işlədi və sehrli anın təxminən 20.000. nəsil olduğu ortaya çıxdı. Ara-3-ün həll etdirilmiş klonlarının fosil qeydinin 20.000. nəsilindən sonrasına tarixlənmiş olanlarında sitrat istifadə etmə qabiliyyətinin təkamül ehtimalının yüksək olduğu görülərkən, 20.000. nəsildən əvvəlkilərdə görülmürdü. Fərziyyəyə görə 20.000. nəsildən sonra klonlar artıq B mutasiyası reallaşdığında onun üstünlüyünü istifadə etməyə hazır hala gəlmişdilər. Ayrıca, fosillərin “diriliş günü” 20.000. nəsildən sonrasına təqabül etdiyində sitrat istifadə etmə ehtimalı müsbət və ya mənfi olaraq daha çox dəyişmirdi. Blountun 20.000. nəsildən sonra örnəklədiyi hər nəsildə sitrat istifadə etmə qabiliyyətinin (yüksəlmiş olan) ortaya çıxma ehtimalı eyni qalırdı, amma 20.000. nəsildən əvvəlinə aid donu açılmış fosillərdə belə bir yüksək ehtimal müşahidə edilmirdi. 20.000. nəsildən əvvəl Ara-3 qrupu digər qruplar kimi idi. Üzvləri Ara-3 qrupuna aid olsalar da A mutasiyasına sahib deyildilər. Lakin 20.000. nəsillə birlikdə Ara-3 qrupu “hazırlıqlı” hala gəldi. Ortaya çıxdığında (ki digər bir çox qrupda ehtimalla ortaya çıxmışdır amma bir təsiri olmamışdır) “Mutasiya B”dən üstünlük əldə edəcək tək qrup onlar idi. Elmi araşdırmalarda həzz dolu bəzi anlar vardır və bu an onlardan biri olmalıdır. Lenskinin araşdırmaları mikrokosmos və laboratoriyada çox sürətləndirildiyi üçün gözümüzün qarşısında reallaşan təbii seçmə ilə təkamülün bir çox təməl parçasını göstərməkdədir: təsadüfi mutasiyaları təqibən reallaşan təsadüfi olmayan təbii seçmə, bir-birindən müstəqil olaraq fərqli rotaları istifadə edərək eyni ətrafa uyğunlaşdırılma (adaptasiya), mutasiyaların arxa-arxaya yığılaraq təkamüllü dəyişməyə səbəb olması, bəzi genlərin təsirini göstərə bilməsinin başqa genlərin varlığına bağlı olması kimi. Bütün bunlar təkamülün normalda reallaşdığı müddətdən çox amma çox qısa bir müddətdə reallaşmışdır. Belə müvəffəqiyyətli bir elmi səyin ardından gələn gülməli də bir hekayə var. Yaradılışçılar bu təcrübədən nifrət edirlər. Bu təcrübə yalnız işləməkdə olan təkamülü – yeni məlumatların genoma bir dizayınçının hadisəyə qarışmasına gərək qalmadan girə biləcəyini (ki onlara bunun reallaşmasının mümkün ola biləcəyini inkar etmələri deyilmişdir. “deyilmişdir” deyirəm çünki çoxu buradakı mənasıyla “məlumatın” nə mənanı verdiyini bilmir), təbii seçnənin yaradılışçıların avamca etdikləri və çox sevdikləri hesablarına görə bir araya gəlməsi qeyri-mümkün olması lazım olan genləri bir araya gətirmə gücünü göstərməklə qalmadı, eyni zamanda təməl doqmaları olan “sadələşdirilə bilməz komplekslik” fikirinə də dərin bir zərbə vurdu. Bu səbəbdən Lenskinin araşdırması qarşısında canlarının sıxılmasına və araşdırmada səhvlər tapmağa işlərinə təəccüblənməmək gərəkdir. Vikipediyanın pis bir təqlidi olan Konservapediyanın yaradılışçı redaktoru Andryu Sçlefli Dr. Lenskiyə düzgünlüklərindən şübhə etdiyini eyham edərcəsinə işindəki orijinal məlumatları görmə tələbini ifadə edən bir e-poçt yazdı. Lenski bu həyasız təklifə hər hansı bir cavab vermək məcburiyyətində belə deyildi, amma yenə də çox centlmen bir cavab verdi, Sçleflidən nəzakətli şəkildə işini tənqid etmədən əvvəl bu işi izah etdiyi məqaləsini oxumasını istədi. Ayrıca əlindəki ən yaxşı məlumatların donmuş bakteriya mədəniyyətləri halında yığılmış olduğunu və prinsipdə hər kəsin bu nəticələri yoxlaya biləcəyini söylədi. Nümunələri onlarla nə edəcəyini bilən bir bakterioloqa məmnuniyyətlə göndərəcəyini, amma bu işi bilməyənlərin əlində bakteriyaların olduqca təhlükəli ola biləcəyini ifadə etdi. Lenski bu işinin əhli birində olmasına lazım olan xüsusiyyətləri mərhəmətsiz bir detalçılıqla sıraladı, bunu edərkən nə qədər zövq aldığını sezərmiş kimi oluram, çünki bir elm insanından çox bir vəkil olduğunu çox yaxşı bildiyi Sçlefli nəinki bir bakteriyoloq kimi irəli səviyyə və etibarlı laboratoriya proseduralarını tətbiq edib nəticələri statistik analizə tabe tuta bilməyi, əlaqədar sözləri tələffüzdə də çətinlik çəkəcəkdi. Bütün bu olub-bitən internetdəki məşhur bir elmi bloq sahibi olan PZ Myers tərəfindən toxunaqlı bir şəkildə belə yekunlaşdırılmışdır: “Bir dəfə daha Riçard Lenski Konservapediyadakı axmaq və axmaqlara cavab verdi və adamları alt-üst etdi”. Lenskinin təcrübələri xüsusilə, dahiyanə “fosilləşmə” üsulu təbii seçmənin təkamülü bir insanın həyat müddəti içərisində görə biləcəyi qədər sürətləndirib gözlərimizin önünə sərmə gücünü göstərir. Amma bakteriyalar bizə bu bəhs etdiklərimiz qədər dəqiq olmasalar da təsir edici başqa nümunələr də təqdim edirlər. Bir çox bakteriya nəsli heyrət verəcək qədər qısa müddətlərdə antibiotiklərə müqavimət qazanmışdır. Nə də olsa ilk antibiotik olan penisillin Flori və Çain tərəfindən İkinci Dünya Müharibəsi qədər yaxın bir tarixdə (dastanvari bir şəkildə) tapılmıdır. Ondan sonra sıx aralıqlarla yeniləri inkişaf etdirildi və bakteriyalar təkamülləşərək bunların az qala hər birinə müqavimət qazandı. İndiki vaxtda ən qayğı verici nümunə,bir çox xəstəxananı ziyarət edilə bilməyəcək qədər təhlükəli hala gətirən MRSA-dır (methycillin-resistant [metisilinə qarşı müqavimətli] Staphylococcus aureus). Bir başqa təhdid “C.diff.”-dir (Clostridium difficile). Burada yenə təbii seçmənin antibiotiklərə müqavimətli olan nəsilləri dəstəkləməsi söz mövzusudur, amma bu vəziyyət xüsusisində təbii seçmənin ikinci bir mənfi təsiri daha vardır. Antibiotiklərin uzun davamlı istifadəsi bağırsaqlardakı “pis” bakteriyalardan əlavə, “yaxşı” olanları da öldürür. Bir çox antibiotikə müqavimətli olan C. diff. normalda rəqabət halında olacağı digər bakteriya növlərinin yoxluğundan daha böyük fayda verir. Burada etibarlı olan “düşmənimin düşməni dostumdur” qaydasıdır. Bir dəfə həkimimin müayinəxanasının gözləmə salonunda qutunu tamamilə bitirmədən antibiotik müalicəsini yarıda kəsmənin təhlükələrini izah edən bir broşuru oxumuş və bir az narahat olmuşdum. Bu xəbərdarlığın səhv bir tərəfi yox idi əlbəttə, məni narahatlıqlandıran ifadə edilən səbəb idi. Broşurda bakteriyaların “ağıllı” olduğu və antibiotiklərlə başa çıxmağı “öyrənə bildiyi” yazırdı. Broşurun yazıçıları ehtimalla təbii seçmə yerinə öyrənmə anlayışını istifadə etsələr oxucunun antibiotik müqaviməti faktını daha asan anlayacağını düşündülər. Amma bir bakteriyanın ağıllılığından və öyrənməsindən bəhs etmək başları tamamilə qarışdırar və dahası, dərmanı niyə bitənə qədər istifadə etmək lazım olduğunun məntiqini xəstəyə izah edə bilməz. Ən axmaq insan belə bakteriyaların ağıllı olaraq təyin oluna bilinməyəcəyini bilir. Qaldı ki, ağıllı bakteriyalar olsaydı belə antibiotik müalicəsini qutudakı dərmanlar tam bitmədən buraxmaq niyə “ağıllı” bir bakteriyanın öyrənmə qabiliyyəti baxımından bir fərq yaratsın ki? Amma hadisəyə bir dəfə təbii seçmə baxımından baxmağa başladığınızda hər şey məna qazanacaq. Bütün zəhərlərdə olduğu kimi antibiotiklərdə də istifadə edilən dozanın nə olduğu əhəmiyyətlidir. Kifayət qədər yüksək bir doza bütün bakteriyaları öldürəcək. Kifayət qədər aşağı bir doza isə heç birini öldürməyəcək. Bu iki ucun arasındakı bir doza bəzi bakteriyaları öldürəcək, amma hamısını öldürməyə çatmayacaq. Əgər bakteriyalarda bəzilərinin antibiotikə qarşı digərlərindən daha müqavimətli olmasını təmin edən genetik bir müxtəliflik varsa ara bir doza müqavimət genlərinin seçiməsi üçün biçilmiş xalat olacaq. Həkiminizin antibiotikləri bitirmənizi mülahizəsinin səbəbi bunu edərək bütün bakteriyaları öldürmə şansınızı artıracaq olmanız və geridə müqavimətli ya da yarı müqavimətli mutantların qalmasının qabağına keçəcək olmanızdır. Əgər Darvinçi düşüncə tərzi mövzusunda daha yaxşı öyrədilmiş olsaydıq seçməyə uğrayan müqavimətli nəsillərin təhlükəsi haqqında daha oyanıq olardıq. Həkimimin gözləmə salonundakı kimi broşurlar bu təhsili verməyə köməkçi olmaz və beləcə təbii seçmənin təəcüblü gücünü öyrətmə fürsəti talehsizcə xərclənmiş olar.

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Etiketlər
Daha çoxu

Bənzər yazılar

Rəy yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Buna da nəzər salın

Close
Close
%d bloqqer bunu bəyənir:

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: