Təkamül

İnsan təkamülü davam edir: biz bunun baş verdiyini görə bilirik

Bir çox insan hesab edir ki, təkamül üçün min və ya milyon illər tələb olunur, ancaq bioloqlar bilirlər ki, bu, daha tez baş verə bilər. Hazırda genetik inqilab sayəsində tədqiqatçılar çoxluq səviyyəsində genetik dəyişiklikləri izləyə bilirlər – bu dəyişikliklər fəaliyyətdə olan təkamülün göstəricisidir – və insanlar üzərində təcrübələr aparırlar.

Keçən həftə Genom Biologiyası yığıncağında təqdim olunmuş iki araşdırma –  britaniyalıların Roma imperiyası dövründən bəri necə daha hündür və daha sarışın olmağa doğru təkamül etdiklərini və son nəsillərdə siqaret tüstüsünü xoşlayan gen effektinin bəzi qruplarda necə azaldığını sadalayaraq genomlarımızın onilliklər və yüzilliklər ərzində necə dəyişdiyini göstərdi.

“Fəaliyyətdə olan seçməni müşahidə etmək bacarığı heyranedicidir.” – deyə Kolumbiya Universitetinin təkamül bioloqu Molli Przivorski bildirir. “Araşdırmalar göstərir ki, insan genomu yeni şəraitə (şərtlərə) incə, lakin ciddi şəkildə və sürətlə cavab verir” – deyə o qeyd edib. “Bu, təkamülü dərketmə anlamında oyunun qaydalarının pozulmasıdır.”

Təkamül bioloqları uzun müddətdir ki,  yeni xüsusiyyətlərin yaranmasında yeni mutasiyaların rolu üzərində düşünürlər. Lakin bir yeni mutasiya yarananda bu, çoxluq arasında yayılmalıdır. Hər insan hər bir genin iki kopiyasını daşıyır, ancaq kopiyalar fərdlər daxilində və arasında yüngülcə fərqlənə bilər. Bir kopiyadakı mutasiyalar hündürlüyü artıra, digər kopiyadakı yaxud allel genlərdəki (allel gen – hər hansı əlamətin inkişafına təsir edən gen) mutasiyalar azalda bilər. Əgər dəyişən şərait hündürboylu olmağı tələb edirsə, onda hündürboylu insanlar daha çox nəsillərə malik olacaq və hündürboyluluğu kodlaşdıran kopiya variantları çoxluq arasında daha çox yayılacaq.

Hazırda nəhəng genom məlumat toplusunun köməyi sayəsində alimlər qısa zaman miqyasında allel tezliklərində bu təkamül dəyişikliklərini izləyə bilirlər. Kaliforniya, Palo Alto, Stanford Universitetindən Conatan Pritçard və onun doktorantı Yeyr Field hər bir genomda rast gəlinən nadir birəsaslı dəyişiklikləri hesablamaqla bu təcrübəni ediblər. Belə nadir dəyişikliklər yaxud tək-tək hallar böyük ehtimalla, son dövrlərə aiddir, belə ki onların çoxluq arasında yayılmağa hələ vaxtları olmayıb. Allel genlər dövr edərkən qonşu DNT–ləri özləri ilə daşıyırlar, buna görə də yaxınlıqdakı DNT–lərdəki təkliklər allel genlərin tezliklərinin necə sürətlə dəyişdiyini göstərən güclü molekulyar saat kimi istifadə olunur.

Pritçardın qrupu Birləşmiş Krallıqda UK10K ardıcıllıq layihəsinin bir hissəsi qismində toplanmış 3000 genomu təhlil edib. Field tək, nadir mutasiyaların sıxlığına əsaslanaraq hər genomda maraq kəsb edən hər bir allel üçün “təklik sıxlığı göstəricisi”ni hesablayıb. Alleldə olan seçmə nə qədər intensivdirsə, o, o qədər sürətlə yayılır və onun yaxınlığındakı təkliklərin toplanma üçün daha az vaxtı olur. Bu yanaşma 100 nəsil üzərində və ya təxminən 2000 il ərzində seçməni aşkar edir.

Stanfordun aspirantları Nataliya Telis və Evan Boyl, həmçinin doktorant Ziyue Qao allellər yaxınlığında nisbətən laktoza dözümlülüyünü – böyüklərə südü həzm etmək imkanı verən xüsusiyyəti – təmin edən və xüsusi immun sistemi reseptorlarını kodlaşdıran az sayda təkliklər aşkar ediblər. Britaniyalılar arasında bu allellər aşkar surətdə çox yüksək seçməyə məruz qalıb və sürətlə yayılıb. Qrup həmçinin allellər yaxınlığında sarışın saç və mavi göz xüsusiyyətləri üçün daha az təkliklər aşkar ediblər, bu xüsusiyyətlər də keçən 2000 il ərzində sürətlə yayılıblar, Field mayın 7–də bioRxiv.org. preprint (hələ nəşr edilməmiş kitabın bir hissəsinin dərc edilməsi) serverində söhbəti zamanı məruzə edib. Təkamülün aparıcı qüvvələrindən biri Britaniyanın tutqun göyləri ola bilər: Sarışın saş üçün olan genlər daha açıq dəri rəngini təmin edir, bu da nadir müşahidə edilən günəşli günlərdə bədənə daha çox D vitamini yaratmaq imkanı verir. Yaxud sarışın tərəf müqabilini seçmə xüsusiyyətinin təkan verdiyi cinsi seçmə burada rol oynaya bilər.

Digər tədqiqatçılar da yeni texnologiya barədə yüksək fikirdədirlər. “Belə görünür ki, yanaşma daha incə və daha ümumi seçmə siqnallarını aşkar etməyə imkan verəcək” – deyə Almaniya, Leypsiq Təkamül Antropologiyası üzrə Maks Plank İnstitutunun təkamül üzrə genetiki Svantey Paabo deyib.

Metodun gücünün göstəricisi kimi Pitçardın komandası təkcə bir gen ilə deyil, həm də yüzlərlə genlərdəki xırda dəyişikliklərlə idarə olunan xüsusiyyətlərdə seçməni aşkar edib. Onların arasında boy, körpələrdə başın dairəviliyi və qadınlarda çanağın ölçüsü – həmin körpələri dünyaya gətirmək üçün çox əhəmiyyətli xüsusiyyətdir – vardır. 4 milyondan çox DNT fərqləri yaradan təkliklərin sıxlığına baxaraq Pitçardın komandası aşkar edib ki, bu üç xüsusiyyətin hamısı üçün seçmə, genom vasitəsilə, son minillikdə baş verib.

NyuYork Genom Mərkəzinin təkamül üzrə genetiki Cozef Pikrell seçməni hətta daha güclü mikroskop altına qoymanın fərqli strategiyasından istifadə edib və insan həyatı həddində təkamülün əlamətlərini aşkar edib. O və Przivorski genotipi Şimali Kaliforniyada Kayzer Pörmanentey tərəfindən araşdırılan Avropalı əcdadları olan 60 min insanın və BK Biobank (Birləşmiş Krallıq Biobank) adlanan kütləvi Birləşmiş Krallıq ardıcıllıq layihəsindən 150 min insanın genomuna yaxından baxıblar. Onlar bir və ya iki nəsil daxilində fəaliyyətdə olan seçməni aşkar edərək müxtəlif yaşlarda olan fərdlər üzrə genetik variantların tezliklərinin dəyişib–dəyişməməsini öyrənmək istəyirdilər. Biobanka nisbətən az sayda qoca insanlar cəlb edilib, lakin burada iştirakçıların valideynləri haqqında da informasiya mövcud olub, beləliklə komanda həm də valideyn ölümü ilə onların övladlarının allel tezlikləri arasında əlaqələri də axtarıblar.

Valideynlərin nəslində məsələn: tədqiqatçılar kişilərdə erkən ölüm ilə onların övladlarında (valideynlərdə olduğu da ehtimal edilir) siqaret tərgitməyi çətinləşdirən nikotin reseptor allelinin mövcudluğu arasında qarşılıqlı əlaqə müəyyən ediblər. Cavan vəfat edən kişilərin çoxunun orta yaşlılıq dövrü Birləşmiş Krallıqda 1950-ci illərə təsadfüf etmişdir, bu, bir çox britaniyalı kişinin günə bir qutu siqaret  çəkmə vərdişinin olduğu dövr idi. Əksinə, Şimali Kaliforniyadan insanlar və qadınlarda allel tezliyi yaşa görə fərqlənmir, çox güman ki, bu, həmin qruplarda olan insanların çox siqaret çəkməməsi və allelin onların sağ qalmasına təsir etməməsi ilə bağlıdır. Siqaret çəkmə vərdişləri dəyişdiyi üçün alleli aradan qaldırmaq təzyiqinə son qoyulub və onun tezliyi gənc insanlarda dəyişilməzdir” – deyə Pikrell izah edib. “Mən düşünürəm ki, biz ətraf-mühitin təsirinə məruz qalan çox belə genlər aşkar edəcəyik.” – deyə Przivorski bildirib.

Həqiqətəndə, Pikrellin komandası başqa dəyişikliklər də aşkar edib. Gec başlanan menstruasiya ilə bağlı bir sıra genetik variantlar – bunun ölümü gecikdirə bildiyi irəli sürülərək – çox yaşayan qadınlarda ümumi bir cəhət hesab edilir. Pikrell həmçinin qeyd edir ki, Alzaymer xəstəliyi ilə bağlı olan ApoE4 allelinin tezliyi daha yaşlı insanlarda düşür, çünki bu xəstəliyin daşıyıcıları tez vəfat edir. “Biz mümkün olan ən qısa zaman çərçivəsində – insan həyatı ərzində – seçməni aşkar edə bilərik” – deyə o bildirib.

Qısa zaman miqyasında seçmənin əlamətləri daim statistik tərəddüdlərin predmeti olacaq. Lakin hər iki layihə birlikdə bu günki cəmiyyətlərin insanlarında sağ qalma və çoxalmanı müəyyən edən faktorları dərk etmək üçün geniş araşdırmaların gücünə hədəflənib” – deyə Paabo qeyd edir.

Mənbə: sciencemag.org

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Etiketlər
Daha çoxu

Taryel Abdullayev

I graduated from the National Aviation Academy. I write articles for Green Science (Yaşıl Elm) – science platform and try to popularize science. My goal is to form rational reasoning and to create love for science in our society. Futhermore, I fight against stereotypes of the past.

Bənzər yazılar

Rəy yazın

Bunlara da nəzər salın

Close
Close
%d bloqqer bunu bəyənir:

Yazı xətası

Qeydiniz redaktora göndəriləcək: