Elmi xəbərlərTexnologiya

Qeyri-səlis məntiq nədir və necə işləyir?

Rəqəmsal sistemlər, gah insan beynini, gah da təbiətin gedişatını analiz edərək özünə bir model yaradır

Rəqəmsal sistemlər, gah insan beynini, gah da təbiətin gedişatını analiz edərək özünə bir model yaradır. Hesablayıcı maşınlar elminin yaradıcısı hesab olunan Alan Turninqin “Maşınlar düşünə bilərmi?” sualından sonra isə yeni bir anlayış – Süni İntelekt  –  ortaya çıxdı. Əslində, maşınların insanın düşüncə metoduna uyğunlaşması ideyası, ikinci Dünya Müharibəsi zamanı Nasistlərin istifadə etidiyi şifrələmə sistemi “Eniqma”nı sındırmağa çalışan riyaziyyatçılara qədər gedib çıxır.  Vaxt keçdikcə, bir çox araşdırma və təcrübələr əsasında Süni İntelekt alt şöbələrə ayrılaraq inkişaf etdirilir. Bu yazımızda isə hər biri kifayət qədər geniş və qiymətli olan şöbələrdən birini – qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini araşdıracağıq.

 

 

1961-ci ildə Azərbaycanlı riyaziyyatçı-alim Lütfizadə tərəfindən irəli sürülən qeyri-səlis məntiq teoriyası bugünə qədər öz yerini qoruyub saxlayan klassik Aristol məntiqinə əks gedir. Klassik məntiqə əsasən hər hansı bir mülahizənin ya doğru(1), ya da yanlış(0) olduğu qəbul olunur.  Başqa bir variantdan qətiyyən söhbət gedə bilməz. Klassik məntiqə nümunə kimi hesablayıcı maşınların “Bul cəbri” ilə işləməyini misal çəkə bilərik. Lakin insan beyni hadisələri bu formatda qəbul etmədiyi bizə məlumdur. Bütün bəşəriyyətin sosyal münasibətlərdə yola getmədiyi insanlarla (0), ancaq yaxşı yola getdiyi insanlarla (1) vəziyyətini aldığı bir dünyanı təsəvvürünüzdə canlandıra bilərsinizmi? Yaranacaq xaosu təxmin etmək çətin deyil. Qeyri-səlis məntiq bizə bu kimi nümunələri dərəcələndirmək imkanı verir. Sırf “doğru” və “yanlış” əvəzinə, “çox doğru”, “doğru”, “bir qədər doğru”, “bir az yanlış”, “yanlış” tamamilə yanlış” tipli ikidən daha artıq mülahizə seçimi verir. Qeyri-səlis məntiqin qərar vermə mexanizması bu kimi vəziyyətlərin yaratdığıçoxluqlar və vəziyyətin çoxluqlara yaxınlığı-uzaqlığıdır. “Qeyri-səlis” sözü qeyri-dəqiqliyi təmsil edir.

 

 

Qeyri-səlis məntiqin klassik məntiq kimi dəqiqlik düşüncəsini ehtiva etməməyi Qərb mənədiyyəti tərəfindən rədd olunmağına səbəb olmuşdu. Bunu bugünə qədər edilən bütün elmi araşdırmaların qeyri-dəqiqliyi rədd edən klassik məntiqə əsasən aparılmağından da başa düşmək olar. Aristotelçi olmağına baxmayaraq, min illər əvvəl Fərabi də dəqiq elmlərin mütləq dəqiqliyə bağlı olmadığı mülahizəsi ilə özündən sonrakı mütəfəkkirlərə fərqli bir yol göstərmişdi. Albert Eyşteyn də öz məşhur “nisbilik nəzəriyyəsi” ilə dəqiqliyi deyil, dəqiq olmayanı sual altında qoymuşdu. Sistemlərin qeyri-dəqiq vəziyyətləri də ələ ala biləcəyini və dəqiqliyə verilən diqqətin gərəksiz olduğunu bu cümləsi ilə vurğulamışdır: “ Riyaziyyat qanunları reallığı əks etdirəndə dəqiq olmurlar. Dəqiq olanda da reallığı əks etdirmirlər.”

 

Qeyri-səlis sistemlər

Qeyri-səli məntiqi əsas götürən sistemlərə Qeyri-səlis Sistemlər deyilir. Bu sistemlərdə əhəmiyyətli olan elementlərə və çoxluqlara olan yaxınlıq dərəcəsidir. Klassik məntiqdə Cümə günü elementi “həftəsonu” çoxluğuna aid deyil və (0) vəziyyətindədir. Həmçinin, Şənbə günü elementi “həftəsonu” çoxluğuna daxil olduğu üçün (1) vəziyyətini alır. Qeyri-səlis məntiqdə isə elementləri dərəcələndirərək ,bir elementin birdən artıq çoxluqda olmağına şərait yaradırıq. Bu məntiqə əsasən, Cümə günü 45% nisbətində “həftəsonu” çoğluğuna, 55% nisbətində isə “həftəiçi” çoxluğuna daxil olur. Bazar günü elementi isə 95% nisbətində “həftəsonu” və sırf sonrakı günə əsasən, 5% nisbətində “həftəiçi” çoxluğuna daxil ola bilir. Bu nisbətləri əvvəlcədən təyin etdiyimiz qaydalar çərçivəsində sistemə öyrətməliyik. Çünki qeyri-səlis məntiqdə iki əsas maddə var:

  • Qeyri-səlis çoxluqlar
  • Qaydalar

Sistemə daxil qeydlər qeyri-səlis çoxluqlarla təyin olunan qaydalarla  əsasən arzuolunan nəticəyə çevrilir. Daxil olunanlar növbəylə qeyri-səlisləşdirmə, yoxlama və səlisləşdirmə mərhələlərindən keçir.  Qeyri-səlis çoxluqlar, qaydalar və üç mərhələni sxem şəklində aşağıdakı formada göstərə bilərik.

 

 

Son illərin dillərdən düşməyən mövzularından biri də “Sürücüsüz Avtomobillər”dir.  Bu mövzunu qeyri-səlis məntiqə tətbiq edək: qarşımızdakı məsələ işıqforda lazımi anda doğru qərar verməkdir. Birinci qaydaya əsasən daxil olma parametrlərini, nəticə parametrlərini və qaydalar sırasını yaratmalıyıq. Daxil olunan parametrlərimiz avtomobilin sürəti, işıqfora qədər olan məsafə və işıqfor, nəticə parametri də avtomobilin sürəti olsun.

 

Qaydalar sırası

Təsvir olunan qaydalar, sürücüsüz avtomobilin daxil olunan parametrlərə əsasən vercəyi qərar mexanizminin özəyini təşkil edir. Daxil olunan parametrlərinə verilən dərəcələrlə isə mənsubiyyət funkisyaları hazırlanılır. Mənsubiyyət funkisyaları, bir elementin bir alt çoxluğa olan yaxınlığının [0,1] arasında ölçməyə kömək edir.  Aşağıda bir neçə qayda örnəyi göstərilib:

Əgər avtomobilin sürəti yüksək, məsafə qısa və qırmızı işıq yanırsa, avtomobilin sürəti azaldılırır.

Əgər avtomobilin sürəti yüksək, məsafə qısa və yaşıl işıq yanırsa, avtomobilin sürəti dəyişmir.

Əgər avtomobilin sürəti aşağı, məsafə qısa və işıq sarıdırsa, avtomobilin sürəti artırılır.

 

Qeyri-səlisləşdirmə – Səlisləşdirmə

Sahib olduğumuz məlumarlardan və təsvir olunan qaydalardan istifadə edərək aralarında əlaqələr yaratma və qeyri-səlis parametrləri olan çoxluqlar yaratmaq prosesinə “qeyri-səlisləşdirmə” deyilir. Bu mərhələdən sonra arzuolunan nəticə məlumatının qeyri-səlis halı ortaya çıxır. Avtomobilin sürəti elementinin rəqəmli parametrə çevrilməsi üçün səlisləşdirmə, yaxud netləşdirmə prosesindən keçməlidir. Məsələnin həlli,  aidiyyat funksiyalarının təklif etdiyi ən yaxşı nəticəyə bərabər olan parametrdir.

 

Mərhələləri bir daha nəzərdən keçirsək aydın olar ki, qeyri-səlis sistem,  kənardan götürdüyü dəyişənlərlə qərar vermə mexanizmini işə salan aidiyyat funksiyaları hazırlayaraq və qaydalar süzgəcindən keçirərək ən uyğun  nəticəni əldə etməyə yarayır. Örnək gətirsək, avtomobilin sürəti üçün dəyişənlər “aşağı”, “normal”, “yüksək” olur. Hazırlanan aidiyyat funksiyasında isə, həmin dəyişənlər, elementlərin çoxluqlara olan yaxınlığını-uzaqlığını təyin edir. Məsələn,  “yüksək” dəyişəni 100 ilə 160 arasında dərəcələndirilən elementdirsə, avtomobilin sürəti 160 olanda aidiyyat dərəcəsi 1, 140 olanda isə 0.7 ola bilər. Digər daxil olunanlar da çoxluqlara olan yaxınlıq dərəcələrinə əsasən [0,1] arasında bir qiymət alırlar.

 

Tərcümə etdi; Cəmilə Məmmədli

 

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Etiketlər
Daha çoxu

Taryel Abdullayev

Yaşıl Elm platformasının redaktoruyam. Yaşıl elm vasitəsi ilə elmi kütləviləşdirməkdə aktivstlik edirəm. Məqsədim, cəmiyyətimizdə elmə sevgi yaradaraq daha rasional bir zehniyyət formalaşdırmaqdı

Bənzər yazılar

Rəy yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Close
%d bloqqer bunu bəyənir:

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: