Digər

Soxulcan dəliyinin o biri tərəfi: Ağ dəliklər-Brayn Qrin

Deyək ki, beşdən geriyə doğru sayırsınız: 5, 4, 3, 2, 1, 0. Yaxşı sonra? Ya saymağı dayandıracaqsınız ya da -1, -2, -3 deyə davam edəcəksiniz. Riyazi baxımından sizi sıfırın altında saymanıza maneə  olacaq hər hansı bir maneə yoxdur. Əlbəttə, bunu keks dilimlərinə tətbiq etsəniz, sıfıra çatdığınızda işlər dəyişər. 5 dilim keks ilə başlayıb bəzilərinə paylasanız, bir müddət sonra keksləriniz bitər. O nöqtədə daha çox keks paylaya bilməzsiniz. Əlbəttə, bir kağız parçasına “Sənə bir keks dilimi borcluyam.” yazaraq paylaya bilərsiniz, ancaq bundan yola çıxaraq mənfi ədədlərin varlığının “mənfi keks dilimləri”nin varlığını və insanlara paylana bilən olduğunu göstərdiyini söyləmək axmaqlıq olacaq.
Bənzər bir vəziyyət fizika modellərində qarşımıza çıxar. Bir nümunəsi ictimai mediada son zamanlarda danışılmaqda olan əfsanəvi “ağ dəlik”lərdir. Bu dəliklərin məntiqi bir növ “anti-qara dəlik” olmalarıdır. Hər şeyi içinə çəkib sonsuza qədər həbs etməkdənsə ağ dəliklər ətrafa maddə yayarlar. Bu səbəbdən ətraflarında daim maddə yığılar. Hətta qara dəliklərlə ağ dəliklərin bir-birinə soxulcan dəlikləriylə vasitəli olduğuna dair nəzəriyyələr belə var.
Hamısı maraqlı fikirlərdir, ancaq bir problem var. Ağ dəliklər yoxdur. Fərziyyə halında olmalarından bəhs etmirəm, haqqlarında heç bir məlumat yoxdur. Mən var olmadıqlarını söyləyirəm. Demək olar ki, mənfi keks dilimləri qədər axmaq bir fikirdir.
Ağ dəliklərlə əlaqədar orijinal fikir ümumi nisbiliyin riyaziyyatından gəlir. Ümumi nisbiliyin açar xüsusiyyətlərindən biri kosmos və zamanı hər növ koordinat sistemində ifadə edə bilmənizdir. Bu da,hesablamalarınızı asanlaşdıran bir koordinat sistemi seçmənizə icazə verər. Ancaq eyni zamanda mənfi keks dilimləriylə məşğul olmağa başladığınızda bunu fərq edəcək qədər diqqətli olmalısınız.
Sadə bir qara dəliyi tərif edərkən geniş şəkildə istifadə edilən koordinat sistemlərindən biri Kruskal-Szekeres koordinatlarıdır. Bu koordinatlar bir qara dəlik ətrafındakı kosmos-zamanı təyin etmək üçün yaxşı bir üsuldur, ancaq onları daha da genişlədib əhatəsini artıra bilərsiniz, eynilə sıfırın altında saymağa davam etmək kimi. Riyazi olaraq sizə koordinatları genişlətməniz mövzusunda mane olacaq heç bir şey yoxdur. Bunu etdikdə yalnız qara dəliyin tərifini etmiş olmazsınız, eyni zamanda bir ağ dəliyin qara dəliyin əksi olduğu nəticəsiniəldə edərsiniz. Ancaq bu ağ dəliklərin mövcud olduğu mənasını verməz, hətta fərziyyə halına belə gətirməz.
Buradakı vizualda bənzər bir nümunə görürsünüz. Hiperbolik koordinat sisteminin bir şəkilidir bu. Sonsuz səthləri təyin etmək üçün istifadə edilir və bunu daha yaxın sahələri daha böyük, daha uzaq sahələri daha kiçik göstərərək edir. Ancaq sırf sonsuz bir səthi təyin edə bilməniz, onun sərhədlərində gedə biləcəyiniz mənasını vermir.
Riyaziyyat astrofizika üçün güclü bir vasitədir, ancaq onun nəyi təmsil etdiyinə diqqət yetirməniz lazımdır.

Brayn Qrin

Əlaqıli məqalə:
Soxulcan dəlikləri:   

Əgər məqalələrimizdə qrammatik və orfoqrafik xətalar varsa, lütfən, xətalı qismi işarələyib Ctrl+Enter klaviş kombinasiyasından istifadə edərək bizə bildirin.

Daha çoxu

Ilkin Jafarov

"Yaşıl Elm" elmi kütləvi platformasının qurucusu və baş redaktoruyam. "Eastern Mediterranean University"də Sənaye Mühəndisliyi üzrə ikinci təhsil alıram.

Bənzər yazılar

Rəy yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Buna da nəzər salın

Close
Close
%d bloqqer bunu bəyənir:

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: